En güzel web sitesi en iyi web sitesi midir?

Kullanılabilirlik araştırmalarının tekrar tekrar gösterdiği bir bulgu var: insanlar bir sayfanın estetik değerine dair kararlarını yarım saniyeden çok daha kısa bir sürede, elli milisaniye civarında veriyor. Bu karar hızlı, güçlü ve büyük ölçüde kalıcı. Yani güzel bir site gerçekten işe yarıyor; ilk izlenimi kazanıyor ve ziyaretçiye kalma sebebi veriyor.

Ama ziyaretçinin siteye gelme sebebi izlenim almak değil, bir şey bulmaktı. O şeyi bulup bulamadığı elli milisaniyede değil, ortalama otuz ila kırk saniyede belli oluyor. Bu ikinci süre estetikle ilgilenmiyor; menü etiketlerinin anlaşılır olup olmadığıyla, aradığı bilginin kaç tık uzakta durduğuyla ve sayfanın onu bir sonraki adıma yönlendirip yönlendirmediğiyle ilgileniyor.

Bir sitenin güzel olması bu ikinci ölçümü garanti etmiyor. Hatta bazı durumlarda zorlaştırıyor: tam ekran kaplayan açılış videoları, kaydırma ile açılan gizli menüler, kontrastı düşük ince yazı tipleri ve alışılmadık gezinme desenleri portfolyoda etkileyici görünür, ziyaretçinin karşısında sürtünme üretir. Ziyaretçilerin siteye girip on saniyede çıkmasının sebeplerini ziyaretçiler siteye giriyor, 10 saniyede çıkıyor yazısında ayrı ayrı ele almıştık.

Bir sitenin iyi olup olmadığını estetik yargı olmadan ölçmenin dört yolu var ve dördü de sayı üretiyor. Birincisi görev tamamlama oranı: beş kişiye sitenizde somut bir görev verin, kaçının yardım almadan bitirdiğini sayın. İkincisi görev süresi: aynı görevin ortalama kaç saniyede bittiği. Üçüncüsü ilk tıklama doğruluğu: kullanıcıların görevi tamamlamak için yaptığı ilk tıklamanın doğru yöne gidip gitmediği. Dördüncüsü ise dönüşüm: teklif formu, arama veya doküman indirme gibi işe dönen bir eylemin gerçekleşme oranı.

Bu dördü arasında en çok şaşırtan genellikle ilk tıklama doğruluğudur. Araştırmalar ilk tıklaması doğru olan kullanıcıların görevi tamamlama ihtimalinin, ilk tıklaması yanlış olanlara göre belirgin biçimde yüksek olduğunu gösteriyor. Yani ziyaretçi daha ilk hamlede yanlış yöne saptıysa, sonraki sayfaların ne kadar güzel olduğunun pratik bir önemi kalmıyor.

Somut eşik: basit bir görevde tamamlama oranınız yüzde yetmişin altındaysa, elinizde bir tasarım tercihi değil bir yapı sorunu var demektir. Kurumsal sitelerde bu oranı en çok düşüren şey, menü etiketlerinin şirket içi dilde yazılmış olmasıdır. Ziyaretçinin çözüm ailesi veya iş birimleri gibi başlıkların arkasında ne olduğunu tahmin etmesi beklenemez.

Dört ölçümün ortak özelliği, hepsinin beş ila on kişiyle ve tek bir günde toplanabilmesidir. Bunun için panel, araç aboneliği veya büyük bir bütçe gerekmez; bir toplantı odası, bir dizüstü bilgisayar ve konuyu bilmeyen beş kişi yeterlidir. Kurumların bu ölçümleri yapmamasının sebebi maliyet değil, sonucun rahatsız edici olma ihtimalidir. Ama rahatsız edici sonucu bugün beş kişiden öğrenmek, altı ay sonra teklif gelmeyen bir siteden öğrenmekten ucuzdur.

Menünüzü tasarımdan bağımsız olarak sınamanın ucuz bir yolu var: ağaç testi. Sitenizin menü yapısını renk, görsel ve yerleşim olmadan sadece metin başlıklardan oluşan bir liste hâline getirirsiniz ve katılımcılara görev verirsiniz. Örneğin yıllık faaliyet raporunu nerede bulursunuz diye sorarsınız. Katılımcı sadece başlıklara bakarak ilerler. Tasarımın hiçbir yardımı olmaz; sınanan şey saf bilgi mimarisidir.

Test on beş ila yirmi katılımcıyla çalışır ve genellikle bir gün sürer. Değerlendirmede iki sayı takip edilir: doğru hedefe varma oranı ve yol boyunca geri dönme sayısı. Kabul eşiği yüzde yetmiştir; bu eşiğin altındaki her görev, menüde yeniden adlandırılması gereken bir başlığı işaret eder. Geri dönme sayısının bir görevde ikiyi geçmesi ise iki dalın birbirine karıştığını, yani aynı işi iki farklı başlığın anlattığını gösterir.

Ağaç testinin en değerli tarafı, tartışmayı zevkten çıkarmasıdır. Menüdeki bir başlığın değişmesi gerektiğini söylemek yönetim toplantısında zordur; aynı başlığın görevlerin yüzde kırkında kaybettirdiğini göstermek kolaydır. Benzer mantıkla yürüyen diğer sınama yöntemlerini kullanılabilirlik testi nasıl yapılır yazısında topladık.

Estetik tercihlerin faturası çoğunlukla hız hanesine yazılır. Otomatik oynayan bir açılış videosu birkaç megabayt, üç ayrı yazı tipi ailesinin farklı kalınlıkları birkaç yüz kilobayt, yüksek çözünürlüklü ve sıkıştırılmamış görseller ise sayfanın tamamından daha fazla yer tutar. Bunlar tek tek masum görünür, üst üste bindiğinde mobilde ilk ekranın gelmesi dört saniyeyi bulur.

Ölçüm eşikleri tartışmaya kapalıdır ve saha verisinden okunur: en büyük içerik öğesinin ekrana gelme süresi 2,5 saniyenin altında, kullanıcı etkileşimine verilen yanıt 200 milisaniyenin altında, yerleşim kayması 0,1 değerinin altında olmalı. Ölçümün mobil ve gerçek kullanıcı verisi üzerinden yapılması şart; tasarımcının masaüstü bilgisayarındaki hızlı bağlantıda her site hızlıdır.

Bu, güzel siteden vazgeçmek anlamına gelmiyor. Anlamına geldiği şey, görsel kararların bütçesinin proje başında konuşulmasıdır. Açılış videosu isteniyorsa, o videonun kaç kilobayt olacağı ve hangi ekran boyutunda devreye girmeyeceği tasarım aşamasında kararlaştırılır. Sonradan sıkıştırmayla kurtarılmaya çalışılan her megabayt, hem kaliteden hem takvimden götürür. Ölçümleri tek tek nasıl düşüreceğiniz sayfa hızını iyileştirme kontrol listesinde sırayla anlatılıyor.

Ajansa gönderdiğiniz brief güzellik istiyorsa, size güzellik gelir. Brief ölçüm istiyorsa, ölçümü tutturacak bir tasarım gelir. Farkı yaratan şey brief'in ilk sayfasıdır. Şu üç cümlenin brief'te yazılı olması, projenin sonucunu tasarımcı seçiminden daha fazla belirler.

Birincisi: bu sitenin ziyaretçisi hangi üç görevi tamamlamak için geliyor? Görevler somut olmalı. Teklif istemek, referans projeleri incelemek, teknik doküman indirmek gibi. İkincisi: bu üç görev için hedeflenen tamamlama oranı ve süre nedir? Yüzde seksen tamamlama ve altmış saniye gibi bir hedef, sonradan ölçülebilir bir taahhüt üretir. Üçüncüsü: hangi performans eşikleri sözleşmede yer alacak? Mobilde 2,5 saniyelik yükleme eşiği yazılı değilse, teslimde tartışma çıkar.

Bu üç cümle aynı zamanda gelen tekliflerin neden birbirinden bu kadar farklı olduğunu da açıklar. Ölçüm hedefi olmayan bir brief'e gelen teklifler yalnızca sayfa sayısını fiyatlar; ölçüm hedefi olan bir brief'e gelen teklifler test, iterasyon ve performans işini de fiyatlar. Bu farkın anatomisini ajanslardan gelen üç teklif neden üç farklı fiyat söylüyor yazısında açtık. Sıfırdan kurumsal site çıkarma sürecinin tamamı için kurumsal web sitesi rehberi başlangıç noktası olabilir.

Güzel bir site hâlâ istenmeye değer bir şeydir. Premium bir kurumun sitesi sıradan görünmemeli, çünkü görünüm de bir güven sinyalidir. Mesele güzellikten vazgeçmek değil, güzelliği tek ölçüt sanmamaktır. Ziyaretçinin aradığını bulamadığı güzel bir site, teklif getirmeyen pahalı bir broşürdür; bu tabloyu web sitemiz güzel ama neden hiç teklif gelmiyor yazısında ayrıntısıyla anlatmıştık.

Durum A: Ziyaretçi aradığını bulamıyor. Ağaç testinde tamamlama oranınız yüzde yetmişin altındaysa ama sayfalarınızın içeriği doğru ve eksiksizse, sorununuz adlandırmadır. Bu 20 dakikalık bir iştir: menü etiketlerini şirket içi dilden ziyaretçi diline çevirin, çözüm ailesi yerine ne yaptığınızı yazın, ana menüdeki başlık sayısını yediye indirin ve her başlığın altındaki ilk üç bağlantıyı en çok aranan sayfalar yapın. Ardından testi tekrarlayın; değişimi aynı gün görürsünüz.

Durum B: Bulduğu sayfa onu ikna etmiyor. Ziyaretçi doğru sayfaya varıyor ama eylem almıyorsa sorun mimaride değil, sayfanın kendisindedir. Sayfa ne yaptığınızı anlatıyor ama ziyaretçinin sorusunu cevaplamıyordur. Burada yapılacak iş sayfayı yeniden yazmaktır ve tasarımla ilgisi yoktur.

Durum C: Sitenin kendisi görevi taşıyamıyor. Ziyaretçinin ihtiyaç duyduğu bilgi sitede hiç yoksa, aynı bilgi beş farklı sayfada farklı şekilde anlatılıyorsa veya içerik ekibi yeni bir sayfa açmak için ajansa e-posta atmak zorunda kalıyorsa, hiçbir eklenti bunu çözmez. Çünkü sorun bir tasarım sorunu değil, içerik modeli sorunudur. Bigfil bu noktada tasarımdan önce içerik modelini kurar: hangi bilgi türünün hangi alanlarda yaşayacağını tanımlar, sonra tasarım o modelin üzerine oturur. Bu sancının günlük hâlini içerik girmek için neden hâlâ ajansa e-posta atıyoruz yazısında anlattık.